[BHA] Eğitimci yazar ve gazeteci Yalçın Çelik, Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türklerinin karşı karşıya kaldığı insan hakları sorunlarına dikkat çekerek uluslararası kamuoyuna duyarlılık çağrısında bulundu.
Çelik, Türk dünyasının ortak tarihine, diline ve kültürel değerlerine vurgu yaparak Doğu Türkistan’daki gelişmelerin insan hakları perspektifinden takip edilmesi gerektiğini ifade etti. “Uzakta bir Türk yurdu var, zulüm altında” sözleriyle meselenin önemine dikkat çeken Çelik, Uygur Türklerinin kimlik, dil, inanç ve kültürel miraslarının korunmasının evrensel insan hakları bakımından önem taşıdığını belirtti.
Orta Asya’nın doğusunda yer alan Doğu Türkistan, tarih boyunca Türk topluluklarının yaşadığı ve İpek Yolu güzergâhında stratejik bir konuma sahip olan tarihî ve kültürel bir coğrafya olarak biliniyor. Günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan bölge, resmî olarak Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla yönetiliyor. Bölgede Uygur Türklerinin yanı sıra Kazak, Kırgız, Hui ve diğer etnik topluluklar da yaşıyor.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 31 Ağustos 2022 tarihinde yayımladığı raporda, bölgede Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıkları etkileyen uygulamaları inceledi. Raporda keyfî gözaltı ve tutuklamalar, dinî ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, ayrımcılık iddiaları ve ailelerin birbirinden ayrılması konularında ciddi kaygılar ortaya konuldu. Komiserlik, 2017-2019 dönemindeki uygulamalar kapsamında Uygurların ve diğer Müslüman toplulukların keyfî biçimde alıkonulmasının uluslararası suçlar ve özellikle insanlığa karşı suçlar teşkil edebileceği değerlendirmesinde bulundu.
BM insan hakları uzmanları 1 Ekim 2025 tarihinde Uygur kültürel ve dinî ifadelerinin sınırlandırıldığına ilişkin iddialar konusunda Çin’e çağrıda bulundu. Uzmanlar 22 Ocak 2026 tarihinde ise Uygur, Tibetli, Kazak ve Kırgız topluluklarını etkilediği bildirilen zorla çalıştırma iddialarına ilişkin kaygılarını açıkladı.
Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, Temmuz 2021’de yayımladığı beyaz kitapta bölgede güvenlik, ekonomik kalkınma, eğitim ve etnik grupların haklarının korunmasına yönelik politikalarını savundu. Çin yönetimi, bölgedeki uygulamalarını terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, toplumsal güvenlik ve ekonomik kalkınma politikaları çerçevesinde açıklıyor. Buna karşılık BM insan hakları mekanizmaları, güvenlik politikalarının temel hak ve özgürlükleri ihlal etmemesi gerektiğini belirtiyor.
Bir toplumun kendi dilini konuşabilmesi, kültürünü yaşatabilmesi ve inancını özgürce yerine getirebilmesi temel insan hakları arasında bulunuyor. BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 18. maddesi düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü; 19. maddesi düşünce ve ifade özgürlüğünü; 27. maddesi ise herkesin toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma hakkını güvence altına alıyor. Çelik’in çağrısı, Doğu Türkistan’daki sorunların siyasi tartışmaların ötesinde insan onuru ve temel haklar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.