Şanlıurfa’nın 18 kilometre kuzeydoğusundaki Göbeklitepe, MÖ 9600-8200 arasına tarihlenen anıtsal yapıları ve hayvan kabartmalı T biçimli sütunlarıyla insanlığın yerleşik yaşama geçişine dair önemli bulgular sunuyor.
Şanlıurfa kent merkezinin yaklaşık 18 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik Mahallesi yakınlarında yer alan Göbeklitepe, Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e tarihleniyor. Alanın geçmişi MÖ 9600 ile 8200 yılları arasına uzanıyor. UNESCO verilerine göre bölgede yaşayan avcı-toplayıcı topluluklar, kireçtaşından hazırladıkları büyük sütunlarla dairesel, oval ve dikdörtgen planlı yapılar oluşturdu.
Göbeklitepe’nin en dikkat çekici özelliği, büyük ölçekli taş yapıların henüz tarıma dayalı yerleşik toplumların yaygınlaşmadığı bir dönemde inşa edilmiş olması. Bazı sütunların yüksekliği 5,5 metreye ulaşıyor. Taşların çıkarılması, işlenmesi, taşınması ve belirli bir mimari düzen içinde yerleştirilmesi, dönemin insanlarının gelişmiş iş bölümü ve organizasyon becerisine sahip olduğunu gösteriyor. Yapıların toplumsal buluşmalar ve ritüellerle ilişkili olduğu değerlendiriliyor.
T biçimli dikilitaşlar, üzerlerindeki kabartmalarla Neolitik Dönem’in sanat ve sembol dünyasına ilişkin izler taşıyor. Sütunlarda yılan, tilki, yaban domuzu ve çeşitli kuş türleri gibi hayvan figürleri bulunuyor. Bazı dikilitaşlarda kemer ve peştamalı andıran ayrıntılar yer alıyor. UNESCO, T biçimli sütunların bir bölümünün insan bedeninin soyut tasvirleri olarak yorumlandığını belirtiyor. Figürlerin kesin anlamları bilinmemekle birlikte, dönemin topluluklarının inançları ve çevreyle ilişkileri hakkında ipuçları sunduğu değerlendiriliyor.
Göbeklitepe, 1963 yılında İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortaklaşa yürüttüğü yüzey araştırmaları sırasında tespit edildi. Alanın arkeolojik önemi, 1990’lı yıllarda başlayan sistematik kazılarla daha belirgin hale geldi. 1994’ten itibaren yürütülen araştırmalarda anıtsal taş yapılar, hayvan kabartmaları, taş kaplar ve farklı dönemlere ait mimari kalıntılar ortaya çıkarıldı. Göbeklitepe, 2018 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kültürel miras olarak kaydedildi. Yaklaşık 126 hektarlık Dünya Mirası alanı, Neolitik Dönem insanının mimarlık, sanat ve toplumsal örgütlenme alanındaki becerilerini ortaya koyuyor.
