Amasya’nın kuzeyindeki Harşena Dağı’nda yer alan Amasya Kalesi, yaklaşık 700 metre yükseklikteki konumu ve farklı dönemlere ait yapılarıyla Orta Karadeniz’in önemli kültürel mirasları arasında yer alıyor.
Amasya Kalesi, Harşena Kalesi olarak da biliniyor. Deniz seviyesinden yaklaşık 700 metre, Yeşilırmak’tan ise 300 metre yüksekte bulunan yapı, dik kayalıklar üzerine kurulu. Kale, doğal yapısı nedeniyle tarih boyunca savunma noktası olarak kullanıldı. Kalenin bulunduğu Harşena Dağı ve çevresi, askerî geçmişinin yanı sıra kaya mezarları, su yapıları ve tarihî yerleşimleriyle de öne çıkıyor.
Kalenin ilk olarak kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmiyor. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün bilgilerine göre bazı tarihçiler kalenin Pontus Kralı Mithridates tarafından yaptırıldığını belirtiyor; farklı kaynaklarda Karsan Han veya Harsana adlı bir hükümdarın adı geçiyor. Harşena Dağı’nın güney yamaçlarındaki arkeolojik araştırmalar, bölgedeki yerleşim geçmişinin Erken Tunç Çağı’na kadar uzandığını gösteriyor.
Persler, Pontus Krallığı, Romalılar ve Bizanslılar tarafından kullanılan kale, çeşitli saldırılara uğradı ve farklı dönemlerde onarıldı. 1075 yılında Amasya’nın Türkler tarafından fethedilmesinin ardından önemli bir onarım geçiren yapı, Danişmendliler, Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar dönemlerinde kullanılmaya devam etti. Kale, askerî işlevini bir süre daha sürdürdü; bu dönemden sonra stratejik önemini kaybetti.
Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre kale, İçeri Şehir (Hatuniye Mahallesi), Kızlar Sarayı ve Yukarı Kale (Harşena) olmak üzere üç ana bölümden oluşuyor. Yukarı Kale, dağın yüksek kesimindeki savunma yapılarını; Kızlar Sarayı, Harşena Dağı’nın güney yamacındaki tarihî kalıntıları; İçeri Şehir ise Yeşilırmak kıyısındaki Hatuniye Mahallesi’ni kapsıyor. Bölgede antik sur duvarlarının üzerinde geleneksel Amasya evleri, camiler ve hamamlar bulunuyor. Kalenin, Yeşilırmak kıyısından dağın üst kesimlerine kadar sekiz ayrı savunma kademesine sahip olduğu belirtiliyor. 1640 yılında Amasya’yı ziyaret eden Evliya Çelebi de seyahatnamesinde kalenin 41 kulesinden, saraylarından, cephaneliklerinden, erzak ambarlarından ve su sarnıçlarından söz ediyor.
Kalenin dikkat çeken bölümlerinden Cilanbolu Tüneli, kayaların içine oyularak oluşturulmuş. Cilanbolu Su Kuyusu olarak da adlandırılan yapı, kalenin orta kesiminde yer alıyor. Kültür Portalı’ndaki bilgilere göre yaklaşık 8 metre çapındaki dehlize, kayalara oyulmuş 150 basamaklı bir merdivenle iniliyor. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre tünelde 2009 yılında yürütülen temizleme çalışmalarında 170 metre derinliğe ulaşıldı. Kale içinde ayrıca sarnıçlar, su depoları ve Osmanlı dönemine ait hamam kalıntıları bulunuyor.
Harşena Dağı’nın güney yamaçlarına oyulmuş Pontus Kral Kaya Mezarları, tarihî alanın önemli unsurları arasında. MÖ 301 yılında kurulan Pontus Krallığı’na başkentlik yapan Amasya’da, kraliyet ailesi üyeleri için kayalıklara anıtsal mezar odaları yapıldı. Kızlar Sarayı bölgesindeki beş büyük kaya mezarının yükseklikleri 8 ila 15 metre arasında değişiyor. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü verilerine göre bu mezarlar, Anadolu’nun en büyük kaya mezarı örnekleri arasında yer alıyor. Pontus Kralı I. Pharnakes’e ait olduğu belirtilen yapı, yaklaşık 15 metre yüksekliği, 8 metre genişliği ve 6 metre derinliğiyle dikkat çekiyor.
Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları, 13 Nisan 2015 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. Alan, Amasya Kalesi, Helenistik dönem surları, kaya mezarları, tarihî su yapıları ve Yeşilırmak kıyısındaki geleneksel yerleşimleri kapsıyor. Harşena Dağı’nın kireçtaşı yapısı ve Yeşilırmak’ın şekillendirdiği vadi, bölgenin doğal görünümünü oluşturuyor.
Amasya Kalesi, yüksek konumu nedeniyle kentin tarihî yerleşimini ve doğal coğrafyasını bir arada görme imkânı sunuyor. Kalenin yüksek kesimlerinden Yeşilırmak boyunca uzanan Yalıboyu Evleri, tarihî köprüler, camiler ve vadinin iki yanındaki dağlar görülebiliyor. Pontus Krallığı döneminden Osmanlılara kadar farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan yapı, taş surları, kaya mezarları ve yer altına uzanan su yapılarıyla kentin geçmişini günümüze taşıyor.
