[BHA] Ağrı’nın Doğubayazıt ilçesinde bulunan İshak Paşa Sarayı, yaklaşık 99 yıl süren inşası, farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan mimarisi ve sarp kayalıklar üzerindeki konumuyla Doğu Anadolu’nun öne çıkan kültürel miraslarından biri.
Doğubayazıt ilçe merkezinin yaklaşık 7 kilometre güneydoğusunda, Eski Bayazıt yerleşimine hâkim yüksek bir tepe üzerine kurulan saray, Osmanlı döneminde bölgenin idari, askerî ve sosyal yaşamının önemli merkezlerinden biri olarak kullanıldı.
Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre sarayın yapımına 1685 yılında Çıldır Atabekleri soyundan Çolak Abdi Paşa tarafından başlandı. İnşaat, sonraki yıllarda aynı aileden gelen yöneticilerin dönemlerinde devam etti ve yapı, Küçük İshak Paşa olarak da bilinen II. İshak Paşa zamanında 1784 yılında tamamlandı.
Saray, Doğubayazıt Ovası’na hâkim kayalık bir yükselti üzerinde, doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 115 metre uzunluğunda ve 50 metre genişliğinde bir alana yerleştirilmiş durumda. Yapının kuzey, batı ve güney yönleri dik yamaçlarla çevrili; doğu cephesi ise saraya ulaşımın sağlandığı ana giriş bölümünü oluşturuyor.
Birbirine bağlı avlular ve bu avluların çevresine yerleştirilmiş yapılardan meydana gelen sarayın ana bölümlerini birinci avlu, ikinci avlu ve harem oluşturuyor. Birinci avluda muhafız koğuşları, zindan, çeşme, ahır ve hizmet alanları; ikinci avluda selamlık, toplantı ve kabul salonları, cami, türbe ve çeşitli hizmet odaları; harem bölümünde ise günlük yaşama ayrılmış odalar, mutfak, hamam ve dinlenme alanları yer alıyor.
Sarayın doğu cephesindeki ana giriş kapısında Selçuklu mimarisinin özelliklerini yansıtan sivri kemerler ve geometrik düzenlemeler bulunuyor. Kapı çevresindeki bitkisel motiflerde ve taş kabartmalarda ise Osmanlı mimarisinin yanı sıra Avrupa’da gelişen Barok ve Rokoko sanat anlayışının etkileri görülüyor. Harem kapısında karşılıklı aslan figürleri, selamlık bölümünün kuzey cephesindeki ahşap konsollarda ise kanatlı ejder, aslan ve insan figürleri yer alıyor.
Sarayın dikkat çekici özellikleri arasında dönemin yapı tekniklerini yansıtan ısıtma düzeni de bulunuyor. Bakanlık kayıtlarına göre taş duvarların içerisinde tespit edilen boşluklar, yapıda merkezî ısıtma sistemini andıran bir düzenin kullanıldığını gösteriyor.
İkinci avluda yer alan tek kubbeli caminin farklı renklerdeki kesme taşlarla örülmüş minaresi, sarayın dışarıdan görülebilen dikkat çekici mimari unsurları arasında bulunuyor. Caminin kıble duvarının dışında ise sekizgen planlı ve iki katlı bir türbe yer alıyor.
Saray, 25 Şubat 2000 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı. UNESCO kayıtlarında yapının Anadolu, İran ve Kuzey Mezopotamya mimari geleneklerini bir arada yansıttığı belirtiliyor.