[BHA] 14 Kasım 1944’te Sovyetler Birliği yönetimi tarafından gerçekleştirilen Ahıska Türkleri sürgünü, aradan geçen on yıllara rağmen toplumsal hafızadaki yerini koruyor.
Gürcistan’ın güneybatısındaki tarihî Ahıska (Mesheti) bölgesinde yaşayan Türk toplumu, Sovyet lideri Josef Stalin döneminde alınan kararla yurtlarından zorla çıkarıldı. Sovyet yönetimi, 31 Temmuz 1944 tarihli Devlet Savunma Komitesi kararı doğrultusunda Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin Türkiye sınırına yakın Ahıska, Adıgen, Aspindza, Ahılkelek ve Bogdanovka çevresinde yaşayan Türk, Kürt ve Hemşin nüfusun bölgeden uzaklaştırılmasını kararlaştırdı.
14 Kasım 1944’te başlayan operasyon kapsamında insanlar kısa süre içinde evlerinden çıkarılarak tren vagonlarına bindirildi. Ailelerin önemli bölümü yanlarına yeterli eşya ve yiyecek alamadan yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kaldı. Sürgün edilenler başta Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan olmak üzere Orta Asya’nın farklı bölgelerine gönderildi. Tarihî kaynaklarda farklı rakamlar bulunmakla birlikte yaklaşık 90 bin ila 100 bin kişinin sürgün edildiği kabul edilmektedir.
Ahıska Türklerinin hafızasında 1944 sürgünü, yalnızca topraklarından ayrılmak zorunda bırakılmalarıyla değil, yolculuk sırasında karşılaştıkları ağır koşullarla da yer edinmiştir. İnsanlar, hayvan taşımacılığında kullanılan yük vagonlarında yetersiz beslenme, susuzluk, soğuk, hastalık ve hijyen sorunlarıyla mücadele ederek Orta Asya’ya ulaştırıldı. Uzun süren yolculuklarda özellikle çocuklar, yaşlılar ve hastalar büyük güçlüklerle karşılaştı.
Sürgün yolculuğunun ardından zorluklar sona ermedi. Yeni yerleşim bölgelerinde barınma, beslenme ve çalışma koşulları bakımından ciddi sorunlar yaşandı. Ailelerin yeniden hayat kurma mücadelesi yıllarca süren sosyal ve ekonomik güçlüklerle devam etti. Sürgün sırasında ve sonrasındaki ilk yıllarda yaşanan can kayıplarının kesin sayısı konusunda tarih araştırmalarında farklı değerlendirmeler bulunmaktadır.
Sürgün öncesinde Ahıska bölgesinde yaşayan aileler, yüzyıllara dayanan yerleşim kültürünü, geleneklerini, dilini, inanç dünyasını ve komşuluk ilişkilerini kuşaktan kuşağa aktarıyordu. Zorunlu göçle birlikte bu toplumsal yapı büyük ölçüde dağıldı. Sovyet yönetiminin özel iskân uygulamaları, uzun yıllar boyunca serbest dolaşım, ikamet ve yerleşim imkânlarını sınırlandırdı. 1956 yılında özel iskân rejiminin kaldırılması, Ahıska Türklerinin tarihî yurtlarına topluca geri dönüşünü sağlamadı.
Mayıs-Haziran 1989’da Özbekistan’ın Fergana Vadisi’nde meydana gelen şiddet olayları, bölgede yaşayan Ahıska Türklerini yeniden büyük bir güvensizlik ve zorunlu göç süreciyle karşı karşıya bıraktı. Olayların ardından çok sayıda Ahıska Türkü Özbekistan’dan ayrılmak zorunda kaldı. Türkiye başta olmak üzere farklı ülkelere yönelen bu hareketlilik, toplumun dünyanın çeşitli coğrafyalarına dağılmasını hızlandırdı.
Ahıska Türklerinin tarihî yurtlarına dönüş meselesi, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından da uluslararası gündemde yer almaya devam etti. Gürcistan, 2007 yılında eski Sovyetler Birliği döneminde zorla sürgün edilen kişilerin ülkelerine geri dönüşüne ilişkin bir yasal düzenleme kabul etti. Ancak hukuki düzenlemelerin varlığı, bütün Ahıska Türklerinin tarihî yurtlarına güvenli, gönüllü ve sürdürülebilir biçimde dönmesini tek başına sağlayamadı. Başvuru süreçleri, vatandaşlık ve ikamet sorunları, ekonomik koşullar, mülkiyet meseleleri ve toplumsal uyum gibi konular önemini korudu.
Bugün Ahıska Türkleri Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan, Azerbaycan, Rusya, Özbekistan, ABD ve farklı ülkelerde yaşamlarını sürdürmektedir. Eğitimci Yazar Yalçın Çelik, sürgünün tarihsel hafızada hak ettiği yeri alması gerektiğine dikkat çekerek “Bu insanlık dramını unutmamak, unutturmamak ve tarihî gerçekleri gelecek nesillere doğru biçimde aktarmak hepimizin ortak sorumluluğudur” değerlendirmesinde bulundu.