[BHA] Rize’nin merkezindeki Kale Mahallesi’nde bulunan Rize Kalesi, Bizans döneminden Osmanlı hâkimiyetine uzanan tarihi ve kente hâkim konumuyla Doğu Karadeniz’in dikkat çeken yapıları arasında yer alıyor.
Şehir merkezinin güneybatısında, yaklaşık 150 metre yüksekliğindeki doğal bir tepe üzerine kurulan kale, geçmişte Karadeniz kıyısındaki yerleşimi koruyan önemli savunma noktalarından biriydi. Yaklaşık 480 metrekarelik alan üzerine kurulu yapı, İç Kale ve Aşağı Kale olmak üzere iki ana bölümden oluşuyor.
Rize Kalesi’nin ilk olarak ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmiyor. Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerine göre İç Kale’nin, Bizans İmparatoru I. Justinianus’un hüküm sürdüğü 527-565 yılları arasında inşa edildiği veya yeniden düzenlendiği değerlendiriliyor. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri kayıtlarında yapının Cenevizliler döneminde de kullanıldığı belirtiliyor.
1461 yılında Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethetmesiyle Rize ve çevresi de Osmanlı hâkimiyetine girdi. Böylece kale, bölgenin Osmanlı yönetimine geçtiği tarihî sürecin içerisinde yer aldı.
Orta Çağ’da oluşturulan Aşağı Kale, İç Kale’den kuzeydoğu ve kuzeybatı yönlerine doğru açılarak Karadeniz kıyısına kadar uzanan surlardan meydana geliyordu. Kültür Portalı’nın kültür envanterine göre tarihçiler Anthony Bryer ve David Winfield tarafından yapılan araştırmalarda, Aşağı Kale’nin batı surları üzerinde dokuz kule ve iki kapı yeri tespit edildi. Günümüzde Aşağı Kale’nin doğu surlarından belirgin bir iz kalmadı; batı yönünde bazı duvar parçaları ve kule kalıntıları varlığını sürdürüyor.
Rize Kalesi’nin günümüze daha sağlam ulaşan bölümü, tepenin yüksek kesiminde yer alan İç Kale. Doğal arazinin biçimine göre şekillendirilen yapı, düzenli bir geometrik plana sahip değil. İç Kale’nin giriş kapısı doğu yönünde bulunuyor; dış kapıdan geçildiğinde önce küçük bir avluya, buradan ikinci bir kapı aracılığıyla kalenin ana bölümüne ulaşılıyor. Yapının çevresinde yarım daire planlı beş savunma kulesi yer alıyor.
Rize Kalesi ve çevresi, 2 Haziran 1989 tarihinde birinci derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edildi. Aynı yıl kalenin güney bölümünde onarım çalışmaları gerçekleştirildi. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2011 yılı yatırım programına alınan yapı için daha sonra rölöve, restitüsyon, restorasyon ve çevre düzenleme projeleri hazırlandı.
Özellikle Aşağı Kale’nin bulunduğu alanlarda zaman içerisinde yerleşim dokusunun genişlemesi, tarihî surların büyük ölçüde kaybolmasına neden oldu. Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre bazı surların yıkılan bölümlerinin üzerine konutlar inşa edildi.