Diyarbakır’ın Ergani ilçesine yaklaşık 6 kilometre uzaklıkta, Hilar Köyü sınırlarında yer alan Hilar Mağaraları, 2024 yılında “Hilar Mağaraları Örenyeri” adıyla tescillenerek Diyarbakır’ın ilk ören yeri oldu.
Doğal oluşumları ve tarihi kalıntılarıyla dikkat çeken alan, Anadolu’nun en eski mağara yerleşimlerinden biri olarak biliniyor. Kireç taşlarının aşınmasıyla oluşan kayalık yapılar, arkeolojik kalıntılarla bütünleşerek bölgeye özgü bir görünüm oluşturuyor. Mağaraların milattan sonra 100-325 yılları arasında kaya mezarları amacıyla kullanıldığı belirtiliyor.
Alanın yaklaşık 500 metre kuzeyinde bulunan Çayönü Tepesi ile bağlantısı, bölgenin arkeolojik önemini artırıyor. Hilar Mağaraları’ndaki ilk kazı çalışmaları, Çayönü kazı ekibi tarafından 1979 yılında gerçekleştirildi.
2006-2010 yılları arasında yürütülen çalışmalar kapsamında nekropol alanında yeni mezar odaları, kaya niş mezarlar ve kayaya oyulmuş tekne mezarlar tespit edildi. Bazı mezarların ön yüzlerinde kabartmaların bulunduğu belirlendi.
Son Antik Çağ’a ait mezar odaları, bölgede günümüze ulaşan dönemin önemli örnekleri arasında gösteriliyor.
Diyarbakır Müze Müdürlüğü tarafından alanın ören yerine dönüştürülmesi amacıyla 2023-2024 yıllarında yeniden çalışma yürütüldü. Bu çalışmaların sonucunda Hilar Mağaraları, 2024 yılında “Hilar Mağaraları Örenyeri” adıyla tescillendi.
Bu tescille birlikte alan, Diyarbakır’ın ilk ören yeri olarak kayıtlara geçti.
